Последние новости

ԱՐՑԱԽԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ «ՊԱՀԱՊԱՆ ՀԻԴՐՈՀՐԵՇՏԱԿԸ»

Լույս է տեսել պատմական գիտությունների դոկտոր, Արցախի նախագահի մամլո քարտուղար Դավիթ Բաբայանի «Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության հիդրոքաղաքականությունը» մենագրությունը։

Գրքի վեց գլուխներում ներկայացված են գլոբալ հիդրոքաղաքականության հարցերը միջազգային հարաբերություններում, ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության համառոտ պատմությունը և ջրի խնդիրը դրա արեալում, ինչպես նաև մի շարք այլ հարցեր։ Ծավալով համեմատաբար ոչ մեծ հետազոտությունը (150 էջ) բովանդակում է մեծ քանակությամբ հետաքրքիր տեղեկատվություն մոլորակի ջրային ռեսուրսների աճող դերի և երկրների հարաբերություններում դրանց նշանակության մասին։

Ջրի համար պայքարը անհիշելի ժամանակներից ի վեր անդրադարձել է ցեղերի և պետությունների հարաբերությունների վրա։ Իսկ XXI դարում է՛լ ավելի է սրվել բնակչության աճի, էկոլոգիական խնդիրների և գլոբալ ջերմացման պատճառով։ Հեղինակի հիշատակած բախումների շարքից առանձնացնենք միայն մեկը, կապված Տիգրիս ու Եփրատ գետերի օգտագործման վերաբերյալ Թուրքիայի ծրագրերի հետ։ Դամասկոսն այդ կապակցությամբ հայտարարում է, որ նշյալ գետերի վրա Թուրքիայի կողմից հիդրոնախագծերի իրականացումից հետո Սիրիան 2025 թվականին կստանա 16%-ը ջրի այն ծավալից, որ ստանում է հիմա, իսկ Իրաքը՝ 27%-ը։ Այս մեղադրանքներին Թուրքիայի նախկին նախագահ Ս.Դեմիրելը դեռևս 1992 թվականի հունիսին արձագանքեց այսպես. «Չէ՞ որ մենք չենք ասում, թե պիտի բաժին ունենանք իրենց նավթային պաշարներից։ Եվ նրանք էլ չեն կարող բաժին պահանջել մեր ջրային պաշարներից։ Դա ինքնիշխանության հարց է։ Մենք իրավունք ունենք անել՝ ինչ ցանկանանք»։

Առանձին գլխում ներկայացնելով Արցախի ջրային ռեսուրսները (գետեր, լճեր, ջրամբարներ), Դ.Բաբայանը վերլուծում է ԼՂԻՄ-ում Ադրբեջանի հիդրոքաղաքականությունը 1921-1988 թվականներին։ Այդ ուղղությունը Ստեփանակերտի հանդեպ Բաքվի ընդհանուր քաղաքականության ևս մեկ ճնշիչ օղակն էր։ Հիմնական հրամայականը (ինչպես նշում է հեղինակը) Լեռնային Ղարաբաղի տնտեսական և սոցիալական աճին ամեն կերպ խոչընդոտելն էր՝ հայ բնակչության արտահոսքի համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու նպատակով։ Միաժամանակ ԼՂԻՄ-ի ջրային ռեսուրսներն առավելագույնս օգտագործվում էին բուն Ադրբեջանի պահանջները բավարարելու համար։

'ГИДРОАНГЕЛ-ХРАНИТЕЛЬ' АРЦАХА И АРМЕНИИ

Գրքում ներկայացված բազմաթիվ փաստերը, ընդարձակ վիճակագրությունը համոզիչ կերպով վկայում են Բաքվի նպատակաուղղված ջանքերի պտուղների մասին։ Այսպես, 1980-ականների վերջի դրությամբ ԼՂԻՄ-ի գյուղատնտեսական տարածքների 218 հազար հեկտարից միայն 26,2 հազարն էր (12%) ոռոգվում։ Մինչդեռ առկա ֆոնդերը թույլ էին տալիս ոռոգվող տարածքների մակերեսը հասցնել մինչև 100 հազար հեկտարի։

Ունենալով ջրային հարուստ աղբյուրներ, մարզը ոռոգման ջրի քրոնիկական պակաս ուներ, մինչդեռ հարակից ադրբեջանական շրջաններում (Աղդամ, Ֆիզուլի, Ջեբրայիլ և այլն) իրավիճակը շատ ավելի լավ էր։ Սարսանգի ջրամբարը (խոշորագույնը Արցախում) ոռոգում էր 128 հազար հեկտար, որից 110 հազարը՝ ԼՂԻՄ-ի սահմաններից դուրս։ Իսկ Սարսանգի ջրով սեփական գյուղատնտեսական տարածքները ոռոգելու համար ջրանցքների կառուցման հասնելու մարզային ղեկավարության փորձերը կասեցվում էին Բաքվի իշխանությունների կողմից։ Այդ ամենը չէր կարող չանդրադառնալ հացահատկի, պտուղ-բանջարեղենի բերքի վրա։

Ծայրաստիճան սրված էր խմելու ջրի խնդիրը Ստեփանակերտում, հատկապես ամռանը։ Բայց իրավիճակը բարելավելու ոչ մի փորձ չէր ձեռնարկվում։ Այդ և այլ պատճառներով հայ բնակչությունը դուրս էր մղվում մարզից, մինչդեռ ադրբեջանականն ավելանում էր։ 1921-1988 թթ. ժամանակահատվածում ԼՂԻՄ-ում հայտնվեց ադրբեջանական 36 նոր գյուղ։ Ըստ որում դրանք այնպես էին տեղադրված, որ շրջկենտրոնները կապող մարզային բոլոր կարևոր մայրուղիներն անցնում էին կա՛մ սահմանակից ադրբեջանական շրջաններով, կա՛մ Ղարաբաղի ներսում գտնվող ադրբեջանական գյուղերով։

Նոր գյուղերը հիմնվում էին գետերի կամ դրանց վտակների ակունքների մոտ՝ ջրային ռեսուրսները վերահսկելու համար։ Ջուրը հսկող ահա այդպիսի վիշապներ, և դրա հետ հարկ էր լինում հաշվի նստել։ Ադրբեջանի ժողովրդագրական ագրեսիան ակներևաբար ցույց է տալիս Խոջալու գյուղը։ 1926 թվականի մարդահամարի տվյալներով այն լիովին հայկական էր՝ 888 շունչ բնակչությամբ։ 50-ական թվականների վերջին այնտեղ սկսեցին բնակություն հաստատել ադրբեջանցիներ։ Այդպես հայկականի կողքին հայտնվեց ադրբեջանական Խոջալուն։ 1977 թվականին հայկական գյուղն արդեն չի հիշատակվում։ Իսկ 1989-ին դա արդեն զուտ ադրբեջանական բնակավայր էր՝ 1661 շունչ բնակչությամբ։ Համանման ճակատագիր ունեցան մարզի բազմաթիվ այլ հայկական գյուղեր։

Հեղինակի ներկայացրած գրեթե անհայտ, շատերի կողմից մոռացված փաստը վկայում է այն մասին, որ 30-ական թվականներին Ադրբեջանին հաջողվեց ինչ-որ կերպ հօգուտ իրեն փոփոխել Հայաստանի հետ սահմանները Քելբաջարի շրջանում, իր կազմում ներառելով Մեծ և Փոքր Ալ լճերի շրջակա տարածքները։ Արդյունքում Ադրբեջանը վերահսկողություն ստացավ Արփա և Որոտան գետերի ակունքների նկատմամբ։ Մի՞թե արքայական նվեր չէր հայ կոմունիստների կողմից՝ պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմի հողի վրա։

Пресс-секретарь президента Арцаха Давид Бабаян

Դ.Բաբայանն անդրադառնում է նաև Ադրբեջանի անցկացրած հիդրոահաբեկչության քաղաքականությանը։ Այսպես, 70-ական թվականների կեսին ԼՂԻՄ-ի բնակչությունը չգիտես ինչու սկսեց առաջին տեղը զբաղեցնել օնկոլոգիական հիվանդությունների քանակով, և տոկոսը 80-ականներին աճում էր։ Հեղինակը դա կապակցում է խմելու ջրի հետ, որին քիմիական նյութեր էին ավելացվում։ Քաղցկեղով հիվանդների ամենամեծ թիվը Ստեփանակերտում էր։ Ջուրն այնտեղ էր մատակարարվում Ղայբալու գետից (հիմնականում ադրբեջանցիներով բնակեցված Շուշիի շրջան), ջրի վիճակի հսկողությունը նույնպես իրականացնում էին ադրբեջանցի միլիցիոներները։ Ցուցանշական է, որ Շուշիի շրջանը ԼՂԻՄ-ում վերջին տեղում էր օնկոլոգիական հիվանդությունների քանակով։ Իսկ հանրահայտ փաստը, որ 1991 թվականին ադրբեջանցիները անչափ թունավոր կրեոլին քիմիկատ լցրեցին Ստեփանակերտը ջրով մատակարարող գետերից մեկը, ապացուցում է նման տեսակետի համոզչությունը։ Այն ժամանակ տասնյակ մարդիկ հոսպիտալացվեցին, կոտորվեցին բազմաթիվ ընտանի կենդանիներ։

Մենագրությունում դիտարկվում է Արցախի ջրային ռեսուրսների այսօրվա վիճակը, հիդրոէներգետիկայի զարգացման հեռանկարները, ջրային ոլորտում համագործակցության հնարավորությունը Իրանի, ինչպես նաև Ադրբեջանի հետ, եթե վերջինս հրաժարվի իր ագրեսիվ մտադրություններից։

 Ամփոփելով թեման, Դավիթ Բաբայանը որպես պարտադիր պայման ընդգծում է, որ հակամարտությունը կարգավորելիս Արցախն ու Հայաստանը պետք է առաջին հերթին ապահովեն Ղարաբաղի էկոլոգիական անվտանգությունը և խուսափեն այդ հարցում Հայաստանին սպառնացող իրական վտանգից։

Տվյալ ենթատեքստում բացառիկ նշանակություն ունեն Քարվաճառի և Քաշաթաղի շրջանները։ Առանց դրանց Արցախը չի կարողանա ապահովել բնակչության անվտանգությունն ու պահպանել պետականությունը, իսկ Հայաստանը կարող է կորցնել իր գլխավոր ջրային հարստությունը՝ Սևանա լիճը, որը սնվում է Քարվաճառի շրջանից սկիզբ առնող Արփա և Որոտան գետերի ջրերով։ Այդ յուրօրինակ «պահապան հիդրոհրեշտակի» մասին հայ քաղաքական գործիչները ոչ մի դեպքում չպետք է մոռանան։

Основная тема:
Теги:

    ПОСЛЕДНИЕ ОТ АВТОРА

    • КТО ПОМОГАЛ ИВАНУ ГРОЗНОМУ ЗАВОЕВЫВАТЬ КАЗАНЬ?
      2022-12-06 09:53
      1098

      Армяне появились в России в конце X века. Когда князь Владимир женился на византийской принцессе Анне Порфирородной, вместе с ней в Киев приехали многие армянские священнослужители, врачи и архитекторы. Архитекторы строили храмы, купцы способствовали транзитной торговле с Закавказьем, Золотой Ордой и Персией. Много армян было также среди искусных ювелиров, художников.

    • МУДРЕЦЫ НА ВСЕ ВРЕМЕНА
      2022-11-28 10:49
      2586

      В декабре 1991 года Советский Союз прекратил свое существование. Исчезли с географической карты 15 союзных республик, большинство из которых и не обозначались никогда на картах до 1918 года. Однако это не помешало в дальнейшем некоторым народам взяться за "изобретение" собственной истории, начиная со времен Геродота, и параллельно превозносить свой многосторонний исключительный вклад в 70 советских лет. Этот процесс продолжается, ну а мы, армяне, как и всю историю, не стремимся, не умеем поведать миру о том, что сделали и делаем на протяжении многих тысячелетий, руководствуясь наивной формулировкой: "А кто этого не знает?" Не знают - да и знать не хотят, потому что многие завидуют.

    • ОБ ИЗВЕСТНЫХ АРМЯНАХ – ЧЕРЕЗ ФИЛЬМЫ И КНИГИ
      2022-11-24 10:20
      1665

      Журналист, сценарист и режиссер Юрий Карапетян родился в Ленинакане. Но если копнуть поглубже, предки его происходят из Харберда (Западная Армения), потом переместились в Карс, оттуда в Александрополь, ставший Ленинаканом. Здесь прошли детские и юношеские годы Юрия. Затем он окончил ЕГУ, стал журналистом, с 1962 года работал на радио, в телевидении.

    • ОДНА ИЗ ПРОГРАММ ФЕСТИВАЛЯ ПОСВЯЩЕНА ЕРЕВАНУ
      2022-11-22 10:01
      2261

      16 по 30 ноября в Москве на различных площадках проходит II Московский международный фестиваль архивных фильмов. Помимо основной программы "Реставрации и находки", пройдут 10 авторских циклов, собранных ведущими искусствоведами Госфильмофонда РФ и всемирно известными историками кино. Одна из программ - киностолицы мира. В прошлом году ее героем была Вена, в будущем станет Санкт-Петербург, а в нынешнем ноябре - Ереван.






    ПОСЛЕДНЕЕ ПО ТЕМЕ

    • ՆՄԱՆ ԵԼՈՒՅԹՆԵՐԻՑ ՀԵՏՈ ՀՐԱԺԱՐԱԿԱ՛Ն ԵՆ ՏԱԼԻՍ
      2022-04-15 08:16
      487

      Ադրբեջանը փորձում է արագացնել իրադարձությունները Երբ գործընթացը, որի արդյունքում նախատեսվում է խաղաղության համաձայնագիր ստորագրել, մեկնարկում է Արցախի կարգավիճակի հստակեցման շրջանցումով, ապա եզրահանգումը կարող է լինել միայն մեկը. իշխող ռեժիմի պարագլուխը կրկին որոշել է «ամեն ինչ սկսել սեփական կետից»։ Նման եզրակացության է հանգեցնում նաև խոշոր գործարար Գուրգեն Արսենյանի խորհրդարանի ամբիոնից Փաշինյանին ուղղած կոչը՝ «սթափեցնել Ղարաբաղի ղեկավարությանը»։ Գործարար պատգամավորը շա՜տ է շտապում բիզնես սկսել թուրքերի հետ…

    • ՁԱԽՈՂՎԱԾ ԲՐՅՈՒՍԵԼ
      2022-04-08 08:59
      504

      Ինչ վերաբերում է Բրյուսելում Ալիևի, Փաշինյանի և Շառլ Միշելի բանակցությունների արդյունքներին։ Հայկական կողմի համար ամենադրականն այն է, որ համատեղ ճեպազրույց չեղավ։ Այդպիսի ճեպազրույցների ժամանակ Փաշինյանն Ալիևի կողքին ողորմելի է դիտվում։ Համատեղ ասուլիսի բացակայությունը բոնուս է Փաշինյանի համար, որը դժվար թե ասելիք ունենար՝ ի պատասխան հայ հասարակայնությանը հուզող հարցերին։

    • ԲՐՅՈՒՍԵԼԸ ԿԴԱՌՆԱ՞ ԴՈՒՇԱՆԲԵ-2. ԱԼԻԵՎՆ ՈՒ ՓԱՇԻՆՅԱՆԸ ՄՈՍԿՎԱՅԻ ԹԻԿՈՒՆՔՈՒՄ ԿՀԱՄԱՁԱՅՆԵՑՆԵՆ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ ՆՈՐ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԵՐԸ
      2022-04-05 19:27
      483

      Կապիտուլյանտը վախեցնում է պատերազմով՝ հող նախապատրաստելով նոր դավաճանության համար։ Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակը պաշտպանեց Քարագլխի ռազմավարական գագաթի մի մասը, չնայած թուրքական «բայրաքթարերից» ռմբակոծմանը և հակառակ Փաշինյանի ռեժիմի գաղտնի հրահանգներին։ Այս մասին վերջին օրերին բացահայտ հայտարարում են ռազմական փորձագետները։ Մասնավորապես, Դավիթ Ջամալյանը նշել է, որ Արցախի ղեկավարության կախվածությունը կապիտուլյանտի ռեժիմի ազդեցությունից էականորեն նվազել է։ Փորձագետը բարձր է գնահատել Պաշտպանության բանակի ջանքերը՝ Քարագլուխից ադրբեջանցիների մասնակի հետմղման ուղղությամբ:

    • ԻԶՈ՞ՒՐ ԵՆՔ ԱՊՐԵԼ
      2022-03-16 19:42
      829

      Լեռնային Ղարաբաղի արտգործնախարար Դավիթ Բաբայանը հայտարարում է, որ Արցախի ճանաչումը որպես Ադրբեջանի մաս անհնար է։ Դա կհանգեցնի հայկական Արցախի ոչնչացման։ Դավիթ Բաբայանը վստահ է. ինչպես էլ որ ընթանա հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը, այն չպետք է ընթանա Արցախի շահերի հաշվին: Դավիթ Բաբայանը համարում է, որ Երևանում չի կարող լինել այնպիսի իշխանություն, որը կհամաձայնի Արցախի կարգավիճակին Ադրբեջանի կազմում... Բուն այն փաստը, որ Դավիթ Բաբայանը հայտարարում է դա, վկայում է այն մասին, որ իրականում նա լուրջ կասկածներ ունի։