Последние новости

ԱՐՑԱԽԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ «ՊԱՀԱՊԱՆ ՀԻԴՐՈՀՐԵՇՏԱԿԸ»

Լույս է տեսել պատմական գիտությունների դոկտոր, Արցախի նախագահի մամլո քարտուղար Դավիթ Բաբայանի «Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության հիդրոքաղաքականությունը» մենագրությունը։

Գրքի վեց գլուխներում ներկայացված են գլոբալ հիդրոքաղաքականության հարցերը միջազգային հարաբերություններում, ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության համառոտ պատմությունը և ջրի խնդիրը դրա արեալում, ինչպես նաև մի շարք այլ հարցեր։ Ծավալով համեմատաբար ոչ մեծ հետազոտությունը (150 էջ) բովանդակում է մեծ քանակությամբ հետաքրքիր տեղեկատվություն մոլորակի ջրային ռեսուրսների աճող դերի և երկրների հարաբերություններում դրանց նշանակության մասին։

Ջրի համար պայքարը անհիշելի ժամանակներից ի վեր անդրադարձել է ցեղերի և պետությունների հարաբերությունների վրա։ Իսկ XXI դարում է՛լ ավելի է սրվել բնակչության աճի, էկոլոգիական խնդիրների և գլոբալ ջերմացման պատճառով։ Հեղինակի հիշատակած բախումների շարքից առանձնացնենք միայն մեկը, կապված Տիգրիս ու Եփրատ գետերի օգտագործման վերաբերյալ Թուրքիայի ծրագրերի հետ։ Դամասկոսն այդ կապակցությամբ հայտարարում է, որ նշյալ գետերի վրա Թուրքիայի կողմից հիդրոնախագծերի իրականացումից հետո Սիրիան 2025 թվականին կստանա 16%-ը ջրի այն ծավալից, որ ստանում է հիմա, իսկ Իրաքը՝ 27%-ը։ Այս մեղադրանքներին Թուրքիայի նախկին նախագահ Ս.Դեմիրելը դեռևս 1992 թվականի հունիսին արձագանքեց այսպես. «Չէ՞ որ մենք չենք ասում, թե պիտի բաժին ունենանք իրենց նավթային պաշարներից։ Եվ նրանք էլ չեն կարող բաժին պահանջել մեր ջրային պաշարներից։ Դա ինքնիշխանության հարց է։ Մենք իրավունք ունենք անել՝ ինչ ցանկանանք»։

Առանձին գլխում ներկայացնելով Արցախի ջրային ռեսուրսները (գետեր, լճեր, ջրամբարներ), Դ.Բաբայանը վերլուծում է ԼՂԻՄ-ում Ադրբեջանի հիդրոքաղաքականությունը 1921-1988 թվականներին։ Այդ ուղղությունը Ստեփանակերտի հանդեպ Բաքվի ընդհանուր քաղաքականության ևս մեկ ճնշիչ օղակն էր։ Հիմնական հրամայականը (ինչպես նշում է հեղինակը) Լեռնային Ղարաբաղի տնտեսական և սոցիալական աճին ամեն կերպ խոչընդոտելն էր՝ հայ բնակչության արտահոսքի համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու նպատակով։ Միաժամանակ ԼՂԻՄ-ի ջրային ռեսուրսներն առավելագույնս օգտագործվում էին բուն Ադրբեջանի պահանջները բավարարելու համար։

'ГИДРОАНГЕЛ-ХРАНИТЕЛЬ' АРЦАХА И АРМЕНИИ

Գրքում ներկայացված բազմաթիվ փաստերը, ընդարձակ վիճակագրությունը համոզիչ կերպով վկայում են Բաքվի նպատակաուղղված ջանքերի պտուղների մասին։ Այսպես, 1980-ականների վերջի դրությամբ ԼՂԻՄ-ի գյուղատնտեսական տարածքների 218 հազար հեկտարից միայն 26,2 հազարն էր (12%) ոռոգվում։ Մինչդեռ առկա ֆոնդերը թույլ էին տալիս ոռոգվող տարածքների մակերեսը հասցնել մինչև 100 հազար հեկտարի։

Ունենալով ջրային հարուստ աղբյուրներ, մարզը ոռոգման ջրի քրոնիկական պակաս ուներ, մինչդեռ հարակից ադրբեջանական շրջաններում (Աղդամ, Ֆիզուլի, Ջեբրայիլ և այլն) իրավիճակը շատ ավելի լավ էր։ Սարսանգի ջրամբարը (խոշորագույնը Արցախում) ոռոգում էր 128 հազար հեկտար, որից 110 հազարը՝ ԼՂԻՄ-ի սահմաններից դուրս։ Իսկ Սարսանգի ջրով սեփական գյուղատնտեսական տարածքները ոռոգելու համար ջրանցքների կառուցման հասնելու մարզային ղեկավարության փորձերը կասեցվում էին Բաքվի իշխանությունների կողմից։ Այդ ամենը չէր կարող չանդրադառնալ հացահատկի, պտուղ-բանջարեղենի բերքի վրա։

Ծայրաստիճան սրված էր խմելու ջրի խնդիրը Ստեփանակերտում, հատկապես ամռանը։ Բայց իրավիճակը բարելավելու ոչ մի փորձ չէր ձեռնարկվում։ Այդ և այլ պատճառներով հայ բնակչությունը դուրս էր մղվում մարզից, մինչդեռ ադրբեջանականն ավելանում էր։ 1921-1988 թթ. ժամանակահատվածում ԼՂԻՄ-ում հայտնվեց ադրբեջանական 36 նոր գյուղ։ Ըստ որում դրանք այնպես էին տեղադրված, որ շրջկենտրոնները կապող մարզային բոլոր կարևոր մայրուղիներն անցնում էին կա՛մ սահմանակից ադրբեջանական շրջաններով, կա՛մ Ղարաբաղի ներսում գտնվող ադրբեջանական գյուղերով։

Նոր գյուղերը հիմնվում էին գետերի կամ դրանց վտակների ակունքների մոտ՝ ջրային ռեսուրսները վերահսկելու համար։ Ջուրը հսկող ահա այդպիսի վիշապներ, և դրա հետ հարկ էր լինում հաշվի նստել։ Ադրբեջանի ժողովրդագրական ագրեսիան ակներևաբար ցույց է տալիս Խոջալու գյուղը։ 1926 թվականի մարդահամարի տվյալներով այն լիովին հայկական էր՝ 888 շունչ բնակչությամբ։ 50-ական թվականների վերջին այնտեղ սկսեցին բնակություն հաստատել ադրբեջանցիներ։ Այդպես հայկականի կողքին հայտնվեց ադրբեջանական Խոջալուն։ 1977 թվականին հայկական գյուղն արդեն չի հիշատակվում։ Իսկ 1989-ին դա արդեն զուտ ադրբեջանական բնակավայր էր՝ 1661 շունչ բնակչությամբ։ Համանման ճակատագիր ունեցան մարզի բազմաթիվ այլ հայկական գյուղեր։

Հեղինակի ներկայացրած գրեթե անհայտ, շատերի կողմից մոռացված փաստը վկայում է այն մասին, որ 30-ական թվականներին Ադրբեջանին հաջողվեց ինչ-որ կերպ հօգուտ իրեն փոփոխել Հայաստանի հետ սահմանները Քելբաջարի շրջանում, իր կազմում ներառելով Մեծ և Փոքր Ալ լճերի շրջակա տարածքները։ Արդյունքում Ադրբեջանը վերահսկողություն ստացավ Արփա և Որոտան գետերի ակունքների նկատմամբ։ Մի՞թե արքայական նվեր չէր հայ կոմունիստների կողմից՝ պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմի հողի վրա։

Пресс-секретарь президента Арцаха Давид Бабаян

Դ.Բաբայանն անդրադառնում է նաև Ադրբեջանի անցկացրած հիդրոահաբեկչության քաղաքականությանը։ Այսպես, 70-ական թվականների կեսին ԼՂԻՄ-ի բնակչությունը չգիտես ինչու սկսեց առաջին տեղը զբաղեցնել օնկոլոգիական հիվանդությունների քանակով, և տոկոսը 80-ականներին աճում էր։ Հեղինակը դա կապակցում է խմելու ջրի հետ, որին քիմիական նյութեր էին ավելացվում։ Քաղցկեղով հիվանդների ամենամեծ թիվը Ստեփանակերտում էր։ Ջուրն այնտեղ էր մատակարարվում Ղայբալու գետից (հիմնականում ադրբեջանցիներով բնակեցված Շուշիի շրջան), ջրի վիճակի հսկողությունը նույնպես իրականացնում էին ադրբեջանցի միլիցիոներները։ Ցուցանշական է, որ Շուշիի շրջանը ԼՂԻՄ-ում վերջին տեղում էր օնկոլոգիական հիվանդությունների քանակով։ Իսկ հանրահայտ փաստը, որ 1991 թվականին ադրբեջանցիները անչափ թունավոր կրեոլին քիմիկատ լցրեցին Ստեփանակերտը ջրով մատակարարող գետերից մեկը, ապացուցում է նման տեսակետի համոզչությունը։ Այն ժամանակ տասնյակ մարդիկ հոսպիտալացվեցին, կոտորվեցին բազմաթիվ ընտանի կենդանիներ։

Մենագրությունում դիտարկվում է Արցախի ջրային ռեսուրսների այսօրվա վիճակը, հիդրոէներգետիկայի զարգացման հեռանկարները, ջրային ոլորտում համագործակցության հնարավորությունը Իրանի, ինչպես նաև Ադրբեջանի հետ, եթե վերջինս հրաժարվի իր ագրեսիվ մտադրություններից։

 Ամփոփելով թեման, Դավիթ Բաբայանը որպես պարտադիր պայման ընդգծում է, որ հակամարտությունը կարգավորելիս Արցախն ու Հայաստանը պետք է առաջին հերթին ապահովեն Ղարաբաղի էկոլոգիական անվտանգությունը և խուսափեն այդ հարցում Հայաստանին սպառնացող իրական վտանգից։

Տվյալ ենթատեքստում բացառիկ նշանակություն ունեն Քարվաճառի և Քաշաթաղի շրջանները։ Առանց դրանց Արցախը չի կարողանա ապահովել բնակչության անվտանգությունն ու պահպանել պետականությունը, իսկ Հայաստանը կարող է կորցնել իր գլխավոր ջրային հարստությունը՝ Սևանա լիճը, որը սնվում է Քարվաճառի շրջանից սկիզբ առնող Արփա և Որոտան գետերի ջրերով։ Այդ յուրօրինակ «պահապան հիդրոհրեշտակի» մասին հայ քաղաքական գործիչները ոչ մի դեպքում չպետք է մոռանան։

Основная тема:
Теги:

    ПОСЛЕДНИЕ ОТ АВТОРА

    • ЮБИЛЕЙ ДОСТОЕВСКОГО В ЕРЕВАНЕ
      2021-10-18 10:19
      686

                      Когда в 2009 году доктор филологических наук Михаил Давидович Амирханян организовал в Ереване первую Международную конференцию по сквозной теме "Русские классики: русская и национальные литературы", трудно было предположить, как все обернется дальше. Проект был приурочен к "круглым датам" русских писателей и начался с Гоголя. За 12 лет не обделили вниманием и других классиков - от Пушкина до Булгакова.

    • ВЕЧНОЕ ДРЕВО АРМЯНСКОЙ ИСТОРИИ
      2021-10-16 10:00
      1600

      Виктор Вухрер, глава культурной общественной организации немцев "Тевтония", человек разносторонний. Химик, подполковник, да еще книги пишет. Главной его темой была судьба немцев Поволжья, сосланных в августе 1941 года в места не столь отдаленные. Там познакомились будущие родители Вухрера: мать прибыла из Поволжья, отец - из Катариненфельда (Грузия). Потом они с детьми оказались в Армении.

    • ОБЕЩАННОГО ЖДУТ НЕ 3, А 5 ЛЕТ…
      2021-10-05 09:44
      1718

      В начале сентября "ГА" писал об инициативе руководства Армянской технологической академии (и.о. президента В. Г. Вухрер и экс-президента В. Г. Давтян), обратившегося в Министерство образования, науки, культуры и спорта и мэрию Еревана. В письме речь шла о заслугах итальянского исследователя, почетного члена АТА Анджело Палего. Этот человек "организовал десятки экспедиций на гору Арарат в поисках Ноева ковчега, прислал фотографии ковчега и его точные координаты". Он скончался 15 августа во время своей 28-й экспедиции на Арарат".

    • КАК ПРОЖИТЬ ЗА ДВОИХ
      2021-10-02 10:01
      2215

      Начну-ка я, не называя фамилии, с биографии. Родился в армянской семье, нашедшей убежище в России (Ставропольский край) в годы Геноцида армян. Закончив школу с золотой медалью, поступил в МГИМО на экономический факультет по специальности "международная торговля". После окончания работал в Министерстве внешней торговли СССР, в объединении "Союзнефтеэкспорт", позже - в Англии, где возглавлял компанию NAFTA (учредительный капитал принадлежал СССР).






    ПОСЛЕДНЕЕ ПО ТЕМЕ

    • ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԲԱՍՏԻՈՆ
      2021-10-16 08:43
      372

      Անցած գիշերը կրկին անհանգիստ էր մեր բազմաթիվ հայրենակիցների համար. Բաքուն հերթական սադրանքն էր կազմակերպել Արցախի հետ սահմանին, գնդակոծվել է Պաշտպանության բանակի մարտական հենակետը, հայկական կողմից վիրավորվել է վեց զինծառայող: Իրավիճակն աստիճանաբար կայունացել է կեսգիշերն անց, Արցախի պաշտպանության նախարարության մամուլի ծառայությունը հայտնել է, որ դիրքային կամ տարածքային կորուստներ չունենք, Պաշտպանության բանակի հրամանատարությունը հանրապետության իշխանությունների հետ միասին աշխատում է ռուս խաղաղապահների հրամանատարության հետ՝ իրավիճակի հետագա լիցքաթափման նպատակով:

    • ՆԱ ՆՈՐԻՑ ԿՉՔՄԵՂԱՆԱ
      2021-10-13 21:42
      348

      Հայաստանում Ֆրանսիայի նոր դեսպան Անն Լույոն «Ազատություն» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում հայտարարել է. «Ֆրանսիան, Ռուսաստանի և Միացյալ Նահանգների հետ միասին, աշխատում է Ղարաբաղի վերաբերյալ տևական համաձայնագրի կնքնման ուղղությամբ։ Կարող եմ ձեզ ասել, որ Նյու Յորքում շարժ է գրանցվել, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի այլ համանախագահների հետ հաճույքով կազմակերպել ենք երկու (Հայաստանի ու Ադրբեջանի) արտգործնախարարների հանդիպումը։ Սա կարող է փոքր քայլ թվալ, բայց իրականում հսկայական քայլ է։ Հուսով ենք՝ նման կարգի այլ որոշումներ ևս կլինեն և կարող եմ վստահեցնել ձեզ, որ մենք՝ ռուսաստանցի և ամերիկացի գործընկերների հետ, գործում ենք, որպեսզի առաջ մղենք Ղարաբաղի վերաբերյալ ավելի տևական համաձայնագրի կնքմանը միտված գործընթացը»։

    • ՁՈՂԻԿ-ՕԳՆՈՂԻԿ. ԱԼԻԵՎԻ ԻՆՉԻ՞Ն Է ՊԵՏՔ ՀԱՆԴԻՊԵԼ ՆԻԿՈԼԻ ՀԵՏ
      2021-09-30 11:25
      374

      Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարել է, որ պատրաստ է հանդիպել Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ, եթե ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը կազմակերպի նման հանդիպում: Իբր՝ միշտ պատրաստ եմ կառուցողական քննարկումների, հայտարարել Է նա France-24 հեռուստաալիքին տված հարցազրույցում: Ի՞նչ կնշանակի սա։

    • ԻՇԽՈՂ ԹԻՄԻ ՎՇՏԵՐԸ
      2021-09-08 17:52
      814

      «Ալեն Սիմոնյանի ծովափնյա հանգիստը զարմանալու չէ, դա է այդ մարդկանց աշխարհընկալումը, ընտրել եք, աջակցել եք ,ուրեմն բարի եղեք նաև հանդուրժել. գերիների հարցը իրենց համար ակտուալ չէ, առհասարակ արցախյան հիմնահարցը ակտուալ չէ իրենց համար, կարևորը՝ SOQAR-ը էժան նավթամթերք է շուտով ներկրելու Հայաստան, թե ինչ դուստրիկ ձեռնարկության փաթեթավորմամբ , դա հետո կերևա»։ Այս մասին ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է Արցախի Ազգային ժողովի պատգամավոր Կարեն Հովհաննիսյանը: