Последние новости

ԱՐՑԱԽԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ «ՊԱՀԱՊԱՆ ՀԻԴՐՈՀՐԵՇՏԱԿԸ»

Լույս է տեսել պատմական գիտությունների դոկտոր, Արցախի նախագահի մամլո քարտուղար Դավիթ Բաբայանի «Ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության հիդրոքաղաքականությունը» մենագրությունը։

Գրքի վեց գլուխներում ներկայացված են գլոբալ հիդրոքաղաքականության հարցերը միջազգային հարաբերություններում, ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության համառոտ պատմությունը և ջրի խնդիրը դրա արեալում, ինչպես նաև մի շարք այլ հարցեր։ Ծավալով համեմատաբար ոչ մեծ հետազոտությունը (150 էջ) բովանդակում է մեծ քանակությամբ հետաքրքիր տեղեկատվություն մոլորակի ջրային ռեսուրսների աճող դերի և երկրների հարաբերություններում դրանց նշանակության մասին։

Ջրի համար պայքարը անհիշելի ժամանակներից ի վեր անդրադարձել է ցեղերի և պետությունների հարաբերությունների վրա։ Իսկ XXI դարում է՛լ ավելի է սրվել բնակչության աճի, էկոլոգիական խնդիրների և գլոբալ ջերմացման պատճառով։ Հեղինակի հիշատակած բախումների շարքից առանձնացնենք միայն մեկը, կապված Տիգրիս ու Եփրատ գետերի օգտագործման վերաբերյալ Թուրքիայի ծրագրերի հետ։ Դամասկոսն այդ կապակցությամբ հայտարարում է, որ նշյալ գետերի վրա Թուրքիայի կողմից հիդրոնախագծերի իրականացումից հետո Սիրիան 2025 թվականին կստանա 16%-ը ջրի այն ծավալից, որ ստանում է հիմա, իսկ Իրաքը՝ 27%-ը։ Այս մեղադրանքներին Թուրքիայի նախկին նախագահ Ս.Դեմիրելը դեռևս 1992 թվականի հունիսին արձագանքեց այսպես. «Չէ՞ որ մենք չենք ասում, թե պիտի բաժին ունենանք իրենց նավթային պաշարներից։ Եվ նրանք էլ չեն կարող բաժին պահանջել մեր ջրային պաշարներից։ Դա ինքնիշխանության հարց է։ Մենք իրավունք ունենք անել՝ ինչ ցանկանանք»։

Առանձին գլխում ներկայացնելով Արցախի ջրային ռեսուրսները (գետեր, լճեր, ջրամբարներ), Դ.Բաբայանը վերլուծում է ԼՂԻՄ-ում Ադրբեջանի հիդրոքաղաքականությունը 1921-1988 թվականներին։ Այդ ուղղությունը Ստեփանակերտի հանդեպ Բաքվի ընդհանուր քաղաքականության ևս մեկ ճնշիչ օղակն էր։ Հիմնական հրամայականը (ինչպես նշում է հեղինակը) Լեռնային Ղարաբաղի տնտեսական և սոցիալական աճին ամեն կերպ խոչընդոտելն էր՝ հայ բնակչության արտահոսքի համար բարենպաստ պայմաններ ստեղծելու նպատակով։ Միաժամանակ ԼՂԻՄ-ի ջրային ռեսուրսներն առավելագույնս օգտագործվում էին բուն Ադրբեջանի պահանջները բավարարելու համար։

'ГИДРОАНГЕЛ-ХРАНИТЕЛЬ' АРЦАХА И АРМЕНИИ

Գրքում ներկայացված բազմաթիվ փաստերը, ընդարձակ վիճակագրությունը համոզիչ կերպով վկայում են Բաքվի նպատակաուղղված ջանքերի պտուղների մասին։ Այսպես, 1980-ականների վերջի դրությամբ ԼՂԻՄ-ի գյուղատնտեսական տարածքների 218 հազար հեկտարից միայն 26,2 հազարն էր (12%) ոռոգվում։ Մինչդեռ առկա ֆոնդերը թույլ էին տալիս ոռոգվող տարածքների մակերեսը հասցնել մինչև 100 հազար հեկտարի։

Ունենալով ջրային հարուստ աղբյուրներ, մարզը ոռոգման ջրի քրոնիկական պակաս ուներ, մինչդեռ հարակից ադրբեջանական շրջաններում (Աղդամ, Ֆիզուլի, Ջեբրայիլ և այլն) իրավիճակը շատ ավելի լավ էր։ Սարսանգի ջրամբարը (խոշորագույնը Արցախում) ոռոգում էր 128 հազար հեկտար, որից 110 հազարը՝ ԼՂԻՄ-ի սահմաններից դուրս։ Իսկ Սարսանգի ջրով սեփական գյուղատնտեսական տարածքները ոռոգելու համար ջրանցքների կառուցման հասնելու մարզային ղեկավարության փորձերը կասեցվում էին Բաքվի իշխանությունների կողմից։ Այդ ամենը չէր կարող չանդրադառնալ հացահատկի, պտուղ-բանջարեղենի բերքի վրա։

Ծայրաստիճան սրված էր խմելու ջրի խնդիրը Ստեփանակերտում, հատկապես ամռանը։ Բայց իրավիճակը բարելավելու ոչ մի փորձ չէր ձեռնարկվում։ Այդ և այլ պատճառներով հայ բնակչությունը դուրս էր մղվում մարզից, մինչդեռ ադրբեջանականն ավելանում էր։ 1921-1988 թթ. ժամանակահատվածում ԼՂԻՄ-ում հայտնվեց ադրբեջանական 36 նոր գյուղ։ Ըստ որում դրանք այնպես էին տեղադրված, որ շրջկենտրոնները կապող մարզային բոլոր կարևոր մայրուղիներն անցնում էին կա՛մ սահմանակից ադրբեջանական շրջաններով, կա՛մ Ղարաբաղի ներսում գտնվող ադրբեջանական գյուղերով։

Նոր գյուղերը հիմնվում էին գետերի կամ դրանց վտակների ակունքների մոտ՝ ջրային ռեսուրսները վերահսկելու համար։ Ջուրը հսկող ահա այդպիսի վիշապներ, և դրա հետ հարկ էր լինում հաշվի նստել։ Ադրբեջանի ժողովրդագրական ագրեսիան ակներևաբար ցույց է տալիս Խոջալու գյուղը։ 1926 թվականի մարդահամարի տվյալներով այն լիովին հայկական էր՝ 888 շունչ բնակչությամբ։ 50-ական թվականների վերջին այնտեղ սկսեցին բնակություն հաստատել ադրբեջանցիներ։ Այդպես հայկականի կողքին հայտնվեց ադրբեջանական Խոջալուն։ 1977 թվականին հայկական գյուղն արդեն չի հիշատակվում։ Իսկ 1989-ին դա արդեն զուտ ադրբեջանական բնակավայր էր՝ 1661 շունչ բնակչությամբ։ Համանման ճակատագիր ունեցան մարզի բազմաթիվ այլ հայկական գյուղեր։

Հեղինակի ներկայացրած գրեթե անհայտ, շատերի կողմից մոռացված փաստը վկայում է այն մասին, որ 30-ական թվականներին Ադրբեջանին հաջողվեց ինչ-որ կերպ հօգուտ իրեն փոփոխել Հայաստանի հետ սահմանները Քելբաջարի շրջանում, իր կազմում ներառելով Մեծ և Փոքր Ալ լճերի շրջակա տարածքները։ Արդյունքում Ադրբեջանը վերահսկողություն ստացավ Արփա և Որոտան գետերի ակունքների նկատմամբ։ Մի՞թե արքայական նվեր չէր հայ կոմունիստների կողմից՝ պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմի հողի վրա։

Пресс-секретарь президента Арцаха Давид Бабаян

Դ.Բաբայանն անդրադառնում է նաև Ադրբեջանի անցկացրած հիդրոահաբեկչության քաղաքականությանը։ Այսպես, 70-ական թվականների կեսին ԼՂԻՄ-ի բնակչությունը չգիտես ինչու սկսեց առաջին տեղը զբաղեցնել օնկոլոգիական հիվանդությունների քանակով, և տոկոսը 80-ականներին աճում էր։ Հեղինակը դա կապակցում է խմելու ջրի հետ, որին քիմիական նյութեր էին ավելացվում։ Քաղցկեղով հիվանդների ամենամեծ թիվը Ստեփանակերտում էր։ Ջուրն այնտեղ էր մատակարարվում Ղայբալու գետից (հիմնականում ադրբեջանցիներով բնակեցված Շուշիի շրջան), ջրի վիճակի հսկողությունը նույնպես իրականացնում էին ադրբեջանցի միլիցիոներները։ Ցուցանշական է, որ Շուշիի շրջանը ԼՂԻՄ-ում վերջին տեղում էր օնկոլոգիական հիվանդությունների քանակով։ Իսկ հանրահայտ փաստը, որ 1991 թվականին ադրբեջանցիները անչափ թունավոր կրեոլին քիմիկատ լցրեցին Ստեփանակերտը ջրով մատակարարող գետերից մեկը, ապացուցում է նման տեսակետի համոզչությունը։ Այն ժամանակ տասնյակ մարդիկ հոսպիտալացվեցին, կոտորվեցին բազմաթիվ ընտանի կենդանիներ։

Մենագրությունում դիտարկվում է Արցախի ջրային ռեսուրսների այսօրվա վիճակը, հիդրոէներգետիկայի զարգացման հեռանկարները, ջրային ոլորտում համագործակցության հնարավորությունը Իրանի, ինչպես նաև Ադրբեջանի հետ, եթե վերջինս հրաժարվի իր ագրեսիվ մտադրություններից։

 Ամփոփելով թեման, Դավիթ Բաբայանը որպես պարտադիր պայման ընդգծում է, որ հակամարտությունը կարգավորելիս Արցախն ու Հայաստանը պետք է առաջին հերթին ապահովեն Ղարաբաղի էկոլոգիական անվտանգությունը և խուսափեն այդ հարցում Հայաստանին սպառնացող իրական վտանգից։

Տվյալ ենթատեքստում բացառիկ նշանակություն ունեն Քարվաճառի և Քաշաթաղի շրջանները։ Առանց դրանց Արցախը չի կարողանա ապահովել բնակչության անվտանգությունն ու պահպանել պետականությունը, իսկ Հայաստանը կարող է կորցնել իր գլխավոր ջրային հարստությունը՝ Սևանա լիճը, որը սնվում է Քարվաճառի շրջանից սկիզբ առնող Արփա և Որոտան գետերի ջրերով։ Այդ յուրօրինակ «պահապան հիդրոհրեշտակի» մասին հայ քաղաքական գործիչները ոչ մի դեպքում չպետք է մոռանան։

Основная тема:
Теги:

    ПОСЛЕДНИЕ ОТ АВТОРА

    • УСПЕХ ИЗМЕРЯЕТСЯ НЕ ДЕНЬГАМИ, или 106 ГОСТЕЙ КИРИТА ВЕЛАНИ
      2020-11-28 09:32
      610

      Я давно хотел написать об этом человеке, немало сделавшем для Армении. Но тут грянула война. Я все-таки послал несколько вопросов и получил краткие, скупые ответы на них вечером, перед ночной капитуляцией "всенародного" премьера. В эти дни трудно было что-то писать или читать вне темы Арцаха. Тем не менее попытаюсь рассказать об одном предпринимателе и благотворителе.

    • ПОКА НЕ ПРОЛИЛАСЬ КРОВЬ В ЕРЕВАНЕ…
      2020-11-17 14:49
      5338

      События развиваются стремительно и неумолимо. Только окончательным дебилам (из тех, кто еще пытается удержать власть) кажется, что "гордые и свободные" граждане Армении пошумят и угомонятся. Не выйдет, не надейтесь.

    • СОПРЕДСЕДАТЕЛИ ИЛИ?..
      2020-11-15 10:55
      1488

      24 марта 1992 года в Хельсинки совещание ОБСЕ (тогда СБСЕ) приняло решение о созыве в Минске Международной конференции по Нагорному Карабаху, создало так называемый институт сопредседателей Минской группы, который и приступил к решению вопроса Карабаха, обладая для этого соответствующими полномочиями и неся ответственность за свою деятельность.

    • "МОЕ ИМЯ - АРЦАХ"
      2020-11-13 10:27
      2504

      30 октября во время первого благотворительного концерта - сбора средств - состоялась премьера песни "Анунс Арцах э" ("Мое имя - Арцах", музыка Армена Казаряна, слова Авета Барсегяна) в прекрасном исполнении Шушан Петросян. Фонд страхования военнослужащих решил сделать эту песню своим гимном, надеясь, что "ее действенный дух и искренность вдохновят всех и впредь своими пожертвованиями вносить свой вклад в патриотическое дело оказания содействия нашим героям и их семьям".






    ПОСЛЕДНЕЕ ПО ТЕМЕ

    • Ալվինա ԳՅՈՒԼՈՒՄՅԱՆ. «ՄԵԶ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ Է ՊԱՇՏՊԱՆԵԼ ՍԵՓԱԿԱՆ ՇԱՀԵՐԸ»
      2020-11-26 21:15
      79

      Նոյեմբերի 10-ին Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների կողմից ստորագրված հայտարարությունից հետո իրավական բնույթի, այդ թվում՝ տարածքներին, սահմաններին, գերիներին և անհայտ կորածներին վերաբերող բազմաթիվ հարցեր մնացին օդում կախված։ Այսպես, հրադադարից հետո Ղարաբաղի մի շարք բնակավայրեր (ավելի քան 180) ստորագրված հայտարարության պայմաններով հանձնվում են Ադրբեջանին։ Հայկական իշխանությունների լռության խորապատկերին՝ հանձնվում են նաև այն գյուղերը, որոնց մասին ի սկզբանե խոսք անգամ չի եղել։ Հայրենի տունը թողած մարդիկ հայտնվել են բառացիորեն ճանապարհներին։

    • ԲՌՆԱԿՑՈՒՄ՝ ԿՈՆՏՐԻԲՈՒՑԻԱՅԻ ՓՈԽԱՐԵՆ. Ի՞ՆՉ ԵՐԱՇԽԻՔ ԿԱ, ՈՐ ՆԻԿՈԼԸ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ԹԻԿՈՒՆՔՈՒՄ ՉԻ ՍՏՈՐԱԳՐԻ ԵՎՍ ՄԵԿ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹ
      2020-11-25 20:22
      36

      Ոչ թե պայմանագիր, այլ պայմանավորվածություն Հայաստանի ոչ մի քաղաքացի, աշխարհի որ ծայրում էլ գտնվի, չի կարող վստահ լինել, որ կեսգիշերից հետո իրեն չեն արթնացնի այն լուրով, որ Փաշինյանը կամազրկության հերթական նոպայի մեջ հանձնել է Սյունիքը։

    • «ՄԵՆՔ ՆՈՐ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԿՈՉ ՉԵՆՔ ԱՆՈՒՄ»
      2020-11-14 08:43
      66

      Միավորված 17 քաղաքական կուսակցությունների կազմակերպած բողոքի ցույցերը, որոնք հաջորդեցին Հայաստանի համար ողբերգական եռակողմ պայմանագրի հրապարակմանը, ինչը վերջ դրեց Արցախում ընթացող պատերազմին, շարունակում են բազմաթիվ հարցեր առաջացնել, հատկապես Հայաստանից դուրս։ «Իսկ ի՞նչ են նրանք ուզում. շարունակե՞լ պատերազմը։ Եվ ո՞ւմ դեմ են, ըստ էության, պատրաստվում պատերազմել. ռուս խաղաղապահների՞...»։ Իրավիճակը մեկնաբանում է ՀՅԴ Գերագույն մարմնի անդամ Լիլիթ ԳԱԼՍՏՅԱՆԸ։

    • Ո՞Վ Է ՊԱՏԱՍԽԱՆ ՏԱԼՈՒ ՈՐՈՇՄԱՆ՝ ԲԱՔՎԻՆ ՈՒ ԱՆԿԱՐԱՅԻՆ ՄԱՏՈՒՑԱԾ ԱՅԴ ՆՎԵՐԻ ՀԱՄԱՐ
      2020-11-12 08:39
      58

      Կորուստների մասին տվյալները զգալիորեն նվազեցված են Նոյեմբերի 10-ին ԲՀԿ առաջնորդ Գագիկ Ծառուկյանը հայտարարեց, որ հոկտեմբերի 28-ին Ռուսաստանը պատրաստ է եղել խաղաղապահներ մտցնել, բայց Փաշինյանը դրան համաձայնեց միայն Շուշին հանձնելուց հետո։ Դժվար չէ ենթադրել, որ քաղաքական տերերը Նիկոլին պարտավորեցրել են 7 շրջանների հետ մեկտեղ հանձնել նաև բերդաքաղաքը։