ՀԱՅ-ՉԻՆԱԿԱՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ 33-ԱՄՅԱԿ. ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԱՄՐԱՊՆԴՄԱՆ ՈՒՂԻ
2025 թվականի ապրիլի 6-ին Հայաստանն ու Չինաստանը նշում են դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման 33-րդ տարեդարձը։ 1992 թվականի ապրիլի 6-ից երկրների միջև ստորագրվել են բազմաթիվ համաձայնագրեր և հուշագրեր՝ ուղղված առևտրատնտեսական, մշակութային և հումանիտար կապերի զարգացմանը։ Այս երկարամյա համագործակցությունը հիմնված է փոխադարձ հարգանքի, շահերի համընկնման և բազմաբնույթ համագործակցության վրա, որը ներառում է տնտեսություն, մշակույթ և կրթություն։
Հայաստանն ու Չինաստանը վերջին տասնամյակներում զգալի առաջընթաց են արձանագրել գիտության և կրթության ոլորտում, ինչը դարձել է երկկողմ հարաբերությունների կարևոր հենասյուն։ Դիվանագիտական հարաբերությունների 33-ամյակի կապակցությամբ արժե անդրադառնալ այս ոլորտում ձեռք բերված հաջողություններին:
Այս ոլորտում շարունակում է զգալի տեղ զբաղեցնել չինարենի հանդեպ աճող հետաքրքրությունը։ Միայն կարելի է արձանագրել, որ չինարեն որպես երրորդ օտար լեզու սովորում են Հայաստանի 6 դպրոցներում, իսկ "Հայ-չինական բարեկամության դպրոց" հիմնադրամում չինարենը հանդիսանում է հիմնական օտար լեզու։ Չինարեն սովորում են Երևանի պետական համալսարանում, Հայ-Ռուսական համալսարանում,իսկ Բրյուսովի պետական համալսարանում գործում է հայերեն-չինարեն թարգմանչական գործ մասնագիտություն։Այստեղ կարևոր է նշել, որ ԲՊՀ Կոնֆուցիուսի ինստիտուտի ունկդնիրների թիվը ևս ավելանում է։ Մեկ այլ կարևոր ցուցիչ է չինարենի որոկավորման HSK/HSKK քննությունների մասնակիցների թվի կտրուկ աճը։ Վերջին երկու որոկավորման քննություններին ընդհանուր առմամբ մասնակցել է 230 դիմորդ։ Այս համատեքստում կարևոր է նշել, որ Չինաստանում ևս երկու տասնյակ ուսանողներ սովորում են հայերեն և ծանոթանում են հայկական մշակույթի հետ։
Շարունակվում են չինական համալսարաններում սովորելու համար կրթաթոշակային ծրագրերի տրամադրումը հայ երիտասրադներին։ Կրթաթոշակներ տրամադրվում են Կոնֆուցիուսի ինստիտուտի կողմից / 2024 թվականի տրամադրվել է շուրջ 30 կրթաթոշակային ծրագիր/, տարեկան տասնյակ շրջանավարտներ դիմում են Չինաստանի կառավարության "Պետական կրթաթոշակներ" ծրագրին և ստանում կրթաթոշակով սովորելու հնարավորությունների ամենատարբեր մասնագիտություններով։
Հաշվի առնելով հայ երիտասրադների շրջանում դեպի չինական կրթական համակարգի հետաքրքրության ավելացումը, ՀՀ-ում Չինաստանի դեսպանության աջակցությամբ երկու տարի անընդմեջ Հայաստանում անց է կացվում չինական համալսաարանների ցուցահանդես։
Բավականին ակտիվացել են կապերը գիտական ոլորտում։ Կարելի է առանձնացնել ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի համագործակցությունը չինական ինստիտուտների և կենտրոնների հետ։ Միայն 2024 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտը անց է կացրել 4 գիտաժողով Հայ-չինական կապերի և Չինաստանի արդիականացման թեմաներով։ Բրյուսովի պետական համալսարանը պարբերաբար կազմակերպում է տարբեր գիտաժողովներ և քննարկումներ՝ ներգրավելով չինացի մասնագետների։Գիտական ոլորտում ակտիվ դերակատարում ունեն ԵՊՀ-ն և Հայ-ռուսական սլավոնական համալսարնները։
Գիտակրթական ոլորտում կապերի ամրապնդմանը զուգահեռ խորանում են կապերը մշակությին տարբեր ոլորտներում։ Կարելի է առաձնացնել ՀՀ և ՉԺՀ գերատեսչական մարմինների միջև ստորագրված համաձայանգիրը, որի շրջանանկներում արդեն իսկ թարգմանվել է մի շարք գրքեր և ներկայացվել հանրությանը։ Կոնֆուցիուսի ինստիտուտը տարվա ընթացքում կազմակերպում է տասնյակ մշակութային միջոցառումներ, նաև իրենց հերթին այս գործում նախաձեռնով են դպրոցները, որտեղ սովորում են չինարեն։
Իրականում գիտակրթական և մշակութային կապեր բազմաշերտ են, իսկ միջոցառումների թիվը տարեց-տարի ավելանում են: Հումանիտար կապերի ամրապնդման գործում մեծ դեր են խաղում ՀՀ-ում ՉԺՀ դեսպանության կողմից տրամադրվող տարաբնույթ սեմինարների մասնկացության հնարավարությունները: 2024 թվականին ՉԺՀ դեսպանաության աջակցությամբ շուրջ 450 ոլորտային մասնագետներ Չինաստանում վերապատրաստվել են և մասնակցել են մասնագիտական սեմինարների:
Հայ-չինական հարաբերությունների շոշափելի մասը զբաղեցնում են առևտրատնտեսական կապերը, որոնք զարգանում են աճող տեմպերով։ Չինաստանը միշտ եղել է Հայաստանի խոշորագույն առևտրատնտեսական գործընկերներից մեկը, և վերջին 2-3 տարիների ընթացքում այդ հարաբերություններն էլ ավելի են ակտիվացել։2024 թվականին Հայաստանի էկոնոմիկայի փոխնախարար Նարեկ Տերյանը նշել է,որ Հայ-չինական տնտեսական հարաբերությունները Հայաստանի արտաքին առևտրային քաղաքականության առաջնահերթություններից են՝ ավելացնելով,որ Հայաստանը Չինաստանը համարում է կարևոր գործընկերներից մեկը։ Ինչպես տեսնում ենք, Չինաստանը միշտ Հայաստանի խոշոր ներմուծողների և արտահանողների եռյակում է։Չինաստանի և Հայաստանի միջև առևտրային հարաբերությունների դինամիկան տպավորիչ է. 2023 թվականին ապրանքաշրջանառությունն առաջին անգամ գերազանցել է 2,1 մլրդ դոլարը, ինչը 21%-ով գերազանցում է նախորդ տարվա ցուցանիշը։ Իսկ 2024 թվականի ընթացքում երկրների միջև առևտուրը նոր թափ է ստացել և առևատրաշրջանառությունը անցել է 2,8 մլրդ դոլարի շեմը, ինչը 34%–ով գերազանցում է նախորդ տարվա ցուցանիշը։ Հայաստանում շատերն ուշադրություն են հրավիրում նաև չինական «Գոտի և ճանապարհ» մեգանախագծում երկրի ակտիվ մասնակցության կարևորության վրա։ Ավելին, չինական ընկերությունները ներգրավված են Հայաստանի խոշորագույն ենթակառուցվածքային նախագծերի՝ Հյուսիս-Հարավ մայրուղու,Կապսի ջրամբարի,ինչպես նաև արևային ենթակայանի կառուցման մեջ։ 2024 թվականի սեպտեմբերից «China Southern Airlines» ավիաընկերությունը սկսել է Ուրումչի-Երևան-Ուրումչի չվերթերը։ Սա տնտեսական և մշակութային համագործակցության նոր ճանապարհ է բացում։
Մեկ այլ կարևոր հարթակ է Հայաստանի և Չինաստանի միջև երկխոսության Շանհայի համագործակցության կազմակերպությունը։ 2022 թվականի սեպտեմբերին Հայաստանը դարձավ Շանհայի համագործակցության կազմակերպության (ՇՀԿ) "երկխոսության գործընկեր"՝ դրանով իսկ հաստատելով իր ակտիվ դերը Եվրասիական անվտանգության և տնտեսական համագործակցության գործում։ Ասվածի գործնական օրինակ կարող է դառնալ եվրասիական ինտեգրման և «Գոտի և ճանապարհ» նախաձեռնության համադրման նախագիծը, որոնք կարող են, ներդաշնակորեն փոխգործակցելով, հեռանկարում ապահովել ելք դեպի խոշոր ենթակառուցվածքային և տրանսպորտային նախագծերի իրականացման նոր մակարդակ։ Այս համատեքստում կարևոր է հիշեցնել, որ 2025 թվականի Թիանծին քաղաքում Չինաստանի նախագահությամբ կանցկացվի ՇՀԿ հերթական գագաթնաժողովը։ Գագաթնոժողովի ընթացքում նախատեսվում է քննարկել Եվրասիական անվտանգության հիմնախնդիրներ,տնտեսական համագործակցության նոր ձևաչափեր,Էներգետիկ, տրանսպորտային և այլ հարցեր։ Հայսատանի մասնակցությունը այս գագաթնաժողովին թույլ կտա քննարկել Չինական ներդրումների հնարավորություններ. ՇՀԿ-ի շրջանակում Հայաստանը կարող է ներկայացնել իր նախագծերը (օր.՝ "Հարավ-Կովկասյան երկաթուղի", արևային էներգիայի կայաններ)՝ հատկապես "Մեկ գոտի, մեկ ճանապարհ" նախաձեռնության շրջանակներում:Առևտրի դիվերսիֆիկացում. ԱԱԳ-ի (Ազատ առևտրի գոտի) հարցերով բանակցություններն արագացնելու հնարավորություն:ՇՀԿ-ի ՌԱՏՍ (Տարածաշրջանային հակաահաբեկչական կառույց) աշխատանքների մասնակցություն, փորձի փոխանակում,մշակութային-գիտական կապերի ընդլայնում:
Կարծում եմ ,որ դիվանագիտական հարաբերությունների և բարեկամության 33-ամյակը նոր մեկնարկ կլինի քաղաքակրթական երկխոսության ամրապնդման համար:
Գոռ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, ֆեյսբուքյան էջ