Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիան պատրաստվում է ընտրություններ անցկացնել 12 դադարից հետո։ Այս անգամ ընտրվելու են ոչ թե թղթակից անդամներ և ակադեմիկոսներ, այլ ասոցացված անդամներ՝ համաձայն 2025 թվականի սեպտեմբերին ընդունված «Բարձրագույն կրթության և գիտության մասին» նոր օրենքի դրույթների։
Թե ինչու Ակադեմիայում ամբողջ 12 տարի ընտրություններ չեն անցկացվել, առանձին պատմություն է։ Կառավարությունը տարիներ շարունակ հրաժարվում էր հաստատել Ակադեմիայի նոր կանոնադրությունը, որպեսզի Ակադեմիան կարողանար նոր կարգով ընտրություններ անցկացնել։ Մի քանի տարի աշխատանքներ էին տարվում մեկ օրենքի՝ «Գիտության և գիտատեխնիկական գործունեության մասին» օրենքի նախագծի շուրջ, այնուհետև այն մերժվեց, և հայտնվեց մեկ այլ՝ «Բարձրագույն կրթության և գիտության մասին» օրենքը, որի համաձայն ի սկզբանե նախատեսվում էր, որ Ակադեմիան ոչ առևտրային կազմակերպությունից պետք է վերածվի հիմնադրամի։ Հետագայում այդ որոշումը լուռ հետողորմյա արվեց, և Ակադեմիան կրկին պահպանեց ոչ առևտրային կազմակերպության կարգավիճակը, սակայն նրա կազմից դուրս բերվեցին գիտահետազոտական ինստիտուտները։
Եվ ահա, վերջապես, նոր օրենքի հիման վրա Հայաստանի կառավարությունը 2026 թվականի հունիսի 18-ին հաստատեց Ակադեմիայի նոր կանոնադրությունը, իսկ հուլիսի 7-ին կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարի հրամանը հրապարակվեց՝ «ՀՀ ԳԱԱ անդամների 2026 թվականի ընտրության մրցույթի կազմակերպման կարգը» հաստատելու մասին։
Համաձայն այդ կարգի՝ ակադեմիկոս-քարտուղարի մոտ ստեղծվել է հատուկ աշխատանքային խումբ, որը բաղկացած է տարբեր մասնագիտությունների ներկայացուցիչներից։ Խումբը որոշել է յուրաքանչյուր մասնագիտության համար թափուր տեղերի թիվը և ընտրել սահմանված չափանիշներին համապատասխանող հայտերը։
Քանի որ նոր օրենքով Ակադեմիայի անդամների թիվը պետք է կազմի 100, իսկ ներկայում գործող թղթակից անդամների և ակադեմիկոսների թիվը 65 է, հայտերի ընդունման մրցույթ է հայտարարվել 35 թափուր տեղի համար։ Տեղերը բաշխվել են բաժանմունքների միջև այնպես, որ հինգ բաժանմունքներից յուրաքանչյուրում անդամների ընդհանուր թիվը կազմի մոտ 20 (+/-1)։
Յուրաքանչյուր մասնագիտության համար թափուր տեղերի թիվը սահմանվել է երկու ցուցակով՝ առանց տարիքային սահմանափակման և այն անձանց համար, ովքեր 2026 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ չեն լրացրել 51 տարին։
35 թափուր տեղի համար ներկայացված 37 հայտերից աշխատանքային խումբը գրանցել է 35-ը։ Միաժամանակ երկու մասնագիտությունների՝ բժշկական գիտությունների և գյուղատնտեսական գիտությունների ուղղություններով, մեկական տեղ մնացել է թափուր։ Թեկնածուների ցանկին կարելի է ծանոթանալ այս հղումով։
ԻՆՉՈ՞Վ ԵՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱՅԻ ՆԵՐԿԱՅԻՍ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՏԱՐԲԵՐՎՈՒՄ ՆԱԽՈՐԴՆԵՐԻՑ
Հին կանոնադրության համաձայն՝ թղթակից անդամների թեկնածուներին առաջադրում էին ինստիտուտների գիտական խորհուրդները կամ Ակադեմիայի անդամները։ Այնուհետև թեկնածուներն անցնում էին ընտրության փուլ բաժանմունքներում, իսկ վերջնական ընտրությունն անցկացվում էր Ակադեմիայի ընդհանուր ժողովում՝ փակ գաղտնի քվեարկությամբ։ Ակադեմիկոսների թեկնածուներին առաջադրում էին ակադեմիկոսները, որից հետո ընթացակարգը նույնն էր։ Վերջնական որոշումն ընդունվում էր փակ գաղտնի քվեարկությամբ․ որևէ գիտաչափական գնահատման համակարգ չկար։
Նոր կարգի համաձայն՝ թեկնածուներին, ինչպես նախկինում, կարող են առաջադրել գիտական կազմակերպությունները կամ Ակադեմիայի անդամները, սակայն թեկնածուների համար սահմանվել են հստակ գիտաչափական չափանիշներ։
Թեկնածու կարող է լինել Հայաստանի Հանրապետության այն քաղաքացին, որն ունի գիտական աստիճան և գիտական, գիտատեխնիկական կամ գիտակրթական գործունեության առնվազն 13 տարվա ստաժ։
Բնական, ճարտարագիտական, բժշկական, գյուղատնտեսական և հասարակական գիտությունների թեկնածուները վերջին հինգ տարիների ընթացքում պետք է ունենան առնվազն 8 հոդված՝ Scopus կամ Web of Science միջազգային գիտաչափական շտեմարաններում ընդգրկված ամսագրերում։ Հայագիտության և հումանիտար գիտությունների ներկայացուցիչները պետք է ունենան առնվազն 4 հրապարակում նման պարբերականներում կամ մեկ մենագրություն։
Թեկնածուները վերջին հինգ տարիների ընթացքում պետք է նաև ղեկավարած լինեն առնվազն մեկ ասպիրանտի, որը պաշտպանել է ատենախոսություն, կամ առնվազն 20 մլն դրամի դրամաշնորհային ծրագրի ղեկավար լինեն։
Առանց տարիքային սահմանափակման թեկնածուները պետք է ղեկավարած լինեն առնվազն երեք պաշտպանություն իրականացրած ասպիրանտի կամ առնվազն 100 հազար ԱՄՆ դոլար արժողությամբ դրամաշնորհային ծրագիր։
Մեկ այլ կարևոր ցուցանիշ է Հիրշի ինդեքսը։ Ֆիզիկոսների, կենսաբանների և հարակից մասնագիտությունների ներկայացուցիչների համար այն պետք է լինի առնվազն 20, իսկ 51 տարեկանը չլրացած թեկնածուների համար՝ առնվազն 18։
Քիմիկոսների, երկրաբանների, բժիշկների և գյուղատնտեսության ոլորտի մասնագետների համար Հիրշի ինդեքսը պետք է լինի առնվազն 15 (մինչև 51 տարեկան գիտնականների համար՝ 13)։
Մաթեմատիկոսների և համակարգչային գիտությունների մասնագետների համար համապատասխան ցուցանիշները պետք է կազմեն առնվազն 10 և 8, հասարակական գիտությունների մասնագետների համար՝ 8 և 6, իսկ արհեստական բանականության, հայագիտության և հումանիտար գիտությունների մասնագետների համար՝ 6 և 4։
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱՅԻ ԱՍՈՑԱՑՎԱԾ ԱՆԴԱՄՆԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ
Հայտերի աշխատանքային խմբի կողմից հաստատումից հետո հաջորդ փուլում դրանք պետք է փոխանցվեն բաժանմունքներում ստեղծված հատուկ հանձնաժողովներին, որոնք պետք է վերլուծեն և գնահատեն հայտերը։
Հանձնաժողովը պետք է ուսումնասիրի յուրաքանչյուր թեկնածուի քանակական ցուցանիշները, լսի նրա բանավոր ներկայացումը և գնահատի առավելագույնը 30 միավորով։
Յուրաքանչյուր թեկնածության քննարկումից հետո հանձնաժողովը բաց քվեարկությամբ պետք է որոշի՝ երաշխավորել տվյալ թեկնածուին ընտրության համար, թե ոչ։
Այնուհետև աշխատանքային խումբը բաժանմունքներից ստացված տվյալների հիման վրա պետք է կազմի թեկնածուների վարկանիշային ցուցակն ըստ մասնագիտությունների։
Վերջնական ընտրությունն անցկացվելու է Գիտությունների ակադեմիայի ընդհանուր ժողովում՝ բաց քվեարկությամբ։ Թեկնածուն ընտրված կհամարվի, եթե ստանա Ակադեմիայի անդամների ցուցակային կազմի ձայների երկու երրորդը։
Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայում ընտրությունների գործընթացը նախատեսվում է սկսել սեպտեմբերի առաջին օրերին։
