Հայկական ապրանքների՝ մրգից ու բանջարեղենից մինչև ծաղիկներ և հանքային ջուր, մուտքի սահմանափակումը ռուսական շուկա Հայաստանի տնտեսությանն առերեսում է լուրջ մարտահրավերների:
Ֆինանսների նախկին նախարար, տնտեսագետ Վարդան Արամյանը վերլուծել է այս խնդիրների խորությունը, հապճեպ որոշումների ռիսկերը և այլընտրանքային շուկաների իրական հեռանկարները։
«ՀԵՏԱՁԳՎԱԾ» ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՀԱՐՎԱԾԸ ԲԻԶՆԵՍԻՆ
Գնահատելով ռուսական սահմանափակումների հետևանքների մասշտաբները՝ Վարդան Արամյանը կոչ է անում նախևառաջ ուշադրություն դարձնել արգելքների կիրառման արագությանը և դրանց ընդգրկմանը: Տնտեսությունը նմանատիպ շոկերին արձագանքում է ոչ թե ակնթարթորեն, այլ որոշակի ժամանակային խզումով (լագով)։
«Մեկ այլ բան է, երբ դուք դա անում եք աստիճանաբար… այդ դեպքում իրավիճակն ավելի կառավարելի է լինում։ Բայց երբ դա տեղի է ունենում շատ արագ, կարող են լուրջ խնդիրներ առաջանալ: Տնտեսությունն օրգանիզմ է, կանցնեն ամիսներ, և մենք դրա իրական ազդեցությունը կհասկանանք առնվազն երեքից վեց ամիս հետո»։
Արամյանն ընդգծում է, որ կտուժեն ոչ միայն մակրոտնտեսական ցուցանիշները (որտեղ ՌԴ-ից կախվածությունը գնահատվում է միլիարդավոր դոլարներով՝ ներառյալ վերաարտահանումը), այլև կոնկրետ ձեռնարկությունները։ Բիզնեսի համար ճգնաժամային շղթան ունի հետևյալ տեսքը.
1. Իրացվելիության դեֆիցիտ. Ձեռնարկությունները չեն կարողանում վաճառել իրենց ապրանքը և բախվում են կանխիկ միջոցների պակասի խնդրին։
2. Վճարունակության ճգնաժամ. Խնդիրներ են առաջանում վարկային պարտավորությունների մարման հետ կապված։
3. Շղթայական ռեակցիա. Արտադրության կրճատումը հարվածում է հարակից ոլորտներին՝ ներառյալ գյուղատնտեսական գնումներին և բյուջե ուղղվող հարկային վճարումներին։
ՆԱԽ՝ «ՏՆԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ», ՀԵՏՈ՝ ԴԻՎԵՐՍԻՖԻԿԱՑԻԱ
Արամյանն աջակցում է նոր շուկաների որոնման գաղափարին, սակայն խիստ քննադատում է դրա իրագործման ներկայիս մեթոդները։ Նրա կարծիքով՝ դիվերսիֆիկացիան պետք է լինի պլանաչափ աշխատանքի արդյունք, այլ ոչ թե քաղաքական դեմարշների։
«Դուք չեք գտնի մեկ տնտեսագետի, որն ասի, թե դիվերսիֆիկացիան վատ բան է: […] Բայց ո՞րն է խնդիրը։ Սկզբում մենք ապտակում ենք այն աղբյուրին, որտեղից սնվում ենք, իսկ հետո մտածում ենք հետևանքների մասին։ Սա արմատապես սխալ մոտեցում է։ Սկզբում պետք է կատարել սեփական «տնային աշխատանքը», հետո նոր մտածել, թե ինչպես կամաց-կամաց դուրս գալ»։
Տնտեսագետը բերում է կենցաղային մի օրինակ. «Նախքան գործատուի հետ կոնֆլիկտի մեջ մտնելը, խոհեմ մարդը նախ բարձրացնում է իր որակավորումը, ուղարկում է ինքնակենսագրականներ և գտնում է պահեստային տարբերակներ»։
Բացի այդ, նոր շուկաներ մուտք գործելն օբյեկտիվորեն բարդ է։ Հղում անելով պրոֆեսոր Պանկաջ Գեմավաթի հեռավորությունների տնտեսական մոդելին (CAGE)՝ Արամյանը նշում է, որ առևտրի խոչընդոտները չափվում են ոչ միայն կիլոմետրերով։ Մշակութային, վարչական և տնտեսական մերձեցման շնորհիվ Ռուսաստանի հետ իրական առևտրային հեռավորությունը (պայմանականորեն 1600 կմ-ից պակաս) հայկական բիզնեսի համար շատ ավելի կարճ է, քան, օրինակ, ԱՄԷ-ի կամ ԵՄ երկրների դեպքում, որտեղ գոյություն ունեն խիստ ինստիտուցիոնալ և մշակութային բարիերներ։
ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՇՈՒԿԱՅԻ ՌԻՍԿԵՐԸ
Դիտարկելով Թուրքիան (որի հետ Հայաստանը հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում է) որպես պոտենցիալ այլընտրանք՝ տնտեսագետը նշում է, որ սահմանների բացումն օբյեկտիվորեն դրական երևույթ է։ Սակայն այս գործընթացն իր մեջ լուրջ մարտահրավերներ է պարունակում հայ արտադրողի համար։
«Երբ մենք բացում ենք սահմանները, գործընթացը պետք է լինի կառավարելի։ Պետք է հասկանալ ենթակառուցվածքների թողունակությունը… Բայց ամենակարևորը՝ թուրքական ապրանքները նույնպես մուտք կգործեն մեր շուկա, և մենք դա պետք է հաշվի առնենք»:
Փորձագետի խոսքով՝ թուրքական արտադրանքը (հատկապես գյուղատնտեսական) կարող է ավելի մրցունակ լինել։ «Ուստի Հայաստանին անհրաժեշտ է սեփական ֆերմերների պաշտպանության հստակ գործիքակազմ, մանավանդ որ ագրարային ոլորտը սուբսիդավորվում է ամբողջ աշխարհում։ Չի կարելի մոռանալ նաև քաղաքական կոնյունկտուրայի մասին. Անկարայի ցանկացած գործողություն անքակտելիորեն կապված է Բաքվի շահերի հետ», – պարզաբանում է նա։
ԱԴՐԲԵՋԱՆԻՑ ԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԱՆԹՈՒՅԼԱՏՐԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հատուկ ուշադրություն փորձագետը դարձնում է արտաքին մատակարարներից, առաջին հերթին՝ Ռուսաստանից, Հայաստանի էներգետիկ կախվածությանը, քանի որ երկիրը չունի սեփական պաշարներ։ Ինչ վերաբերում է Ադրբեջանից էներգակիրների գնման հիպոթետիկ հնարավորությանը, ապա այս հարցում Վարդան Արամյանը խիստ կատեգորիկ է։
«Ես կտրականապես դեմ եմ, որ մենք առհասարակ քննարկենք Ադրբեջանից գազ ներմուծելու գաղափարը։ Դա նույնն է, ինչ քո գլուխը դնել դահիճի սրի տակ։ Դուք ձեր ամբողջ, այդ թվում՝ էներգետիկ անկախությունը հանձնում եք մի երկրի ձեռքը, որը հայտարարում է՝ «Հայաստանը Արևմտյան Ադրբեջան է»։ Դրանից մեծ հիմարություն ես կյանքում չեմ կարող պատկերացնել»:
Արամյանը համոզված է, որ բնականոն առևտրային հարաբերությունները չեն կարող նախորդել քաղաքական կարգավորմանը։ Առևտուրը պետք է հետևի հասարակությունների քաղաքական հանդուրժողականությանը, այլ ոչ թե հակառակը։
«Պետք է լինել իրատես և չտրվել պատրանքների։ Չի կարելի ամբողջ բեռը դնել բիզնեսի և հասարակության ուսերին, և միայն հետո մտածել, թե ինչպես ենք հաղթահարելու իրավիճակը»:
