Հայաստանում մեկնարկած նախընտրական քարոզարշավը թևակոխել է ակտիվ փուլ՝ աչքի ընկնելով ռեսուրսների աննախադեպ կենտրոնացմամբ և հռետորաբանության կոշտացմամբ։ Քաղաքական հիմնական դերակատարները՝ թե՛ իշխանությունը, և թե՛ ընդդիմադիր բևեռները, որդեգրել են էլեկտորատի մոբիլիզացման խիստ տարբեր մարտավարություններ՝ փորձելով սեփական օրակարգը թելադրել հանրությանը։
Ի՞նչ առանձնահատկություններ ունի ընթացիկ ընտրապայքարը, արդյոք այն կարելի՞ է լիարժեք մրցակցային համարել, և ինչպե՞ս են կողմերը կիրառում իրենց տրամադրության տակ եղած վարչական, ֆինանսական ու մեդիա գործիքակազմը։ Այս և ընտրական գործընթացին առնչվող այլ առանցքային հարցերի շուրջ VERELQ-ը զրուցել է քաղաքական տեխնոլոգ Վիգեն Հակոբյանի հետ։
– Պարոն Հակոբյան: Մենք արդեն, կարելի է ասել, քարոզարշավի (նկատի ունի ընտրական գործընթացի ակտիվ փուլը) կեսին ենք։ Ինչո՞վ է, ըստ ձեզ, առանձնանում այս քարոզարշավը նախորդներից, և ի՞նչ հիմնական բնութագրիչներ կառանձնացնեիք:
– Ես կարծում եմ, որ այս քարոզարշավը նախորդներից տարբերվում է նրանով, որ իշխանության (մասնավորապես՝ կառավարող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության) բառապաշարը շատ ավելի ազատ է, իսկ ատելության խոսքը՝ շատ ավելի ցայտուն։ Դա պատահական չէ և բխում է իշխանության մարտավարությունից, քանի որ նրանք շատ լավ հասկանում են, որ բարձր մասնակցությունն իրենց համար կարող է մահացու վտանգ լինել: Իշխանությունը փորձում է ամեն ինչ անել, որպեսզի այն պասիվ, ապատիայի մեջ գտնվող և չկողմնորոշված զանգվածը, որը սովորաբար ընտրությունների չի գնում, մնա նույն դիրքորոշմանը: Դրա համար պետք է հնարավորինս անլրջացնել ընտրությունները, դարձնել դրանք հայհոյախառն, կարողանալ ատելության օրակարգը հնարավորինս դոմինանտ դարձնել ու դրա մեջ ներքաշել նաև ընդդիմադիրներին: Իշխանությունը փորձում է ընտրական գործընթացը վերածել տգեղ բառապաշարով և գործողություններով ուղեկցվող մի պրոցեսի: Նպատակն այն է, որ սովորաբար քաղաքականությամբ չզբաղվող, բայց նուրբ զգացողություններ ունեցող ընտրազանգվածը, որն այս անգամ հանկարծ կարող էր գնալ ընտրությունների, զզվի այդ ամենից ու որոշի նախընտրության օրը պարզապես սուրճ խմել փողոցում կամ որևէ սրճարանում։
– Այսինքն՝ նպատակն է մոբիլիզացնել իր էլեկտորատը և ապատիայի մեջ պահե՞լ նրանց, ովքեր արդեն իսկ ապատիայի մեջ էին։
– Այո, իշխանության, այդ թվում նաև «Քաղաքացիական պայմանագրի» էլեկտորատն ընդհանուր առմամբ արդեն իսկ մոբիլիզացված է: Այդ զանգվածը կարող է մեծ կամ փոքր լինել, բայց միշտ կուռ է, շատ կարգապահ և վերահսկելի: Մարդկանց վերահսկում են, ցուցակագրում, ուղղորդում և տանում ընտրատեղամասեր (գործընթաց, որը հաճախ իրականացվում է իշխանական լծակների կիրառմամբ): Ես չեմ ասում, թե ամբողջ ընտրազանգվածը պարտադրանքի տակ է դա անում, բայց այն զանգվածը, որը վարչական ռեսուրսի ազդեցության տակ է գտնվում (պետական ապարատի, համայնքապետարանների և ենթակա հիմնարկների աշխատակիցներ), սովորաբար շատ կարգապահ է, և այդ մարդկանց գրեթե 80-85%-ը պարտադիր մասնակցում է ընտրություններին։ Դա իշխանության համար բավականին բարձր մասնակցություն է ապահովում: Իսկ ընդդիմությունը վարչական ռեսուրսի նման լծակներ սովորաբար չունի: Այսինքն՝ իշխանությունն իր խոսքով և գործողություններով է՛լ ավելի է մոբիլիզացնում սեփական ընտրազանգվածը և հնարավորինս դեմոբիլիզացնում այն մարդկանց, որոնք տատանվում են՝ գնա՞լ ընտրության, թե՞ ոչ։ Գործընթացը դարձնում են այնքան տհաճ, որ մարդիկ կամովին հրաժարվում են ընտրատեղամաս գնալուց:
– Լավ, պարոն Հակոբյան, այդ առումով իշխանությունն ունի ռեսուրսներ, բայց այս ընտրություններն առանձնանում են նրանով, որ ընդդիմությունն էլ քիչ ռեսուրսներ չունի՝ գոնե ֆինանսական: Օրինակ, ըստ ձեզ, ի՞նչ է անում ընդդիմությունը խելացի և գրավիչ պայքար մղելու համար, թե՞ այստեղ կրեատիվի հետ կապված խնդիրներ կան։
– Ի տարբերություն իշխանության, ընդդիմությունը մեզ մոտ մի քանի շերտ ունի: Մրցունակ ընդդիմադիր ուժերը, որոնք կարող են հաղթահարել անցողիկ շեմը (խորհրդարան կամ ավագանի անցնելու համար օրենքով սահմանված նվազագույն տոկոսային արգելքը) և պայքարել հաղթանակի ու մեծ տոկոսների համար, ունի տարբեր մարտավարություններ՝ պայմանավորված իրենց թիրախային խմբերով:
Օրինակ, «Հայաստան» դաշինքի (որը գլխավորում է ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը) հիմնական թիրախն արմատական տրամադրված ընտրազանգվածն է, որը պահանջում է, որ իրենց նախընտրական խոսույթն ու արշավը լինեն հնարավորինս արմատական մեսիջներով։ Այստեղ մենք տեսնում ենք, որ «Հայաստան» դաշինքը հանդես է գալիս բավականին արմատական կարգախոսներով՝ երբեմն փորձելով հետ չմնալ նաև վարչապետի (Նիկոլ Փաշինյանի) խոսույթից։ Դա արվում է սեփական ընտրազանգվածի պահանջները բավարարելու համար. նրանք ցանկանում են տեսնել լիդերի, ով կասի, որ կպատժի, կբռնի և վիրավորանքին ավելի կոշտ վիրավորանքով կպատասխանի։ Նկարահանում են նաև կոշտ հոլովակներ՝ օրինակ 300 հազար ադրբեջանցիների վերաբերյալ (նկատի ունի ընդդիմության շրջանառած այն պնդումները, թե իշխանությունների քաղաքականությունը կարող է հանգեցնել ադրբեջանցիների զանգվածային վերադարձի կամ բնակեցման), որոնց ցուցադրությունը որոշ հարթակներում արգելափակվում էր։ Արմատական ընտրազանգվածը թեթև PR (հանրային կապերի ժամանակակից, «հայփային» հնարքներ) չի ընկալի, նրանք դասական կոշտ մոտեցում են պահանջում։ Միակ բանը, որով ընդդիմությունը, ըստ իս, սկզբնական փուլում զիջում էր, այն էր, որ հիմնականում արձագանքում էր իշխանության օրակարգին։ Սակայն ինչ-որ փուլից նույն «Հայաստան» դաշինքը սկսեց արդեն սեփական օրակարգը թելադրել իշխանությանը և կոշտ պատասխաններ տալ այդ օրակարգի շրջանակներում:
Ինչ վերաբերում է «Ուժեղ Հայաստան»-ին (նկատի ունի ընդդիմադիր դաշտում գործող ուժին), ապա նրանց մոտ դերերի բաժանում կա՝ ելնելով առկա իրողություններից, քանի որ նրանց լիդերը գտնվում է տնային կալանքի տակ (իրավապահների կողմից կիրառված խափանման միջոցի շրջանակներում)։ Նարեկ Կարապետյանը, մարզեր կամ մեծ քաղաքներ այցելելով, հիմնականում ներկայացնում է պոզիտիվ, սոցիալ-տնտեսական ծրագրեր՝ փորձելով չմտնել Փաշինյանի օրակարգի մեջ և տնտեսական այլընտրանք առաջարկելով (օրինակ՝ 300,000 աշխատատեղի խոստումը)։ Իսկ Սամվել Կարապետյանը, չունենալով տնից դուրս գալու հնարավորություն, իր վրա է վերցրել քաղաքական բաղադրիչը։ Նրանք գտել են կրեատիվ ֆորմատներ, օրինակ՝ ստվերային կառավարության նիստեր կամ հարցուպատասխանի ձևաչափեր, որոնց միջոցով նա ամեն օր ակտիվ է։ Բացի այդ, նա փորձում է սեփական օրակարգը թելադրել նաև սարկազմով լի պատասխաններով, որոնք համացանցում մեծ դիտումներ են ունենում։ Այսինքն՝ նրանք փորձում են համադրել փողոցում ներկայացվող սոցիալ-տնտեսական և անվտանգային այլընտրանքը առցանց տիրույթում ակտիվ քաղաքական կոշտ բաղադրիչի հետ։
«Բարգավաճ Հայաստանը» (Գագիկ Ծառուկյանի գլխավորած կուսակցությունը) աշխատում է բավականին կլասիկ ոճով։ Նրանք չեն ցանկանում իրենց ուժերը ցրել տարբեր ուղղություններով, այլ հստակ գիտեն, թե որտեղից կարող են իրենց տոկոսները վերցնել։ Գնում են այնտեղ, որտեղ ունեն հենարաններ, որտեղ իրենց սպասում են կամ նախկինում որոշակի գործ են արել։ Նրանք շատ թիրախային են աշխատում։
– Լավ, և վերջին հարցը: Հետևելով այս ընթացքին՝ կարելի՞ է Հայաստանում ընտրապայքարը համարել մրցակցային, թե՞ ոչ։
– Որ պայքարը մրցակցային է՝ ես չեմ կասկածում, բայց խնդիրն այն է, որ իշխանությունը գերօգտագործում է իր վարչական և իրավական ռեսուրսը՝ չկանգնելով որևէ օրենսդրական սահմանափակման առջև։ Բավական է հիշատակել միայն Անդրանիկ Թևանյանի (հասարակական-քաղաքական գործչի) հետ կապված պատմությունը, երբ արձակուրդում գտնվող վարչապետը (Նիկոլ Փաշինյանը, որը ժամանակավորապես արձակուրդ էր վերցրել՝ որպես թեկնածու քարոզարշավին մասնակցելու համար) հրահանգ տվեց ԱԱԾ-ին, և նրանք տարան դաշինքի երկրորդ համարին, որը նաև Երևանի ավագանու խմբակցության ղեկավար է։ Մենք տեսնում ենք, թե ինչ է կատարվում. իշխանությունն ավանդական ընտրակաշառքով չի զբաղվում, բայց որպես ընտրակաշառք օգտագործում է պետական ռեսուրսը: Օրինակ՝ ընտրություններից ընդամենը մի քանի ամիս առաջ թոշակների և ապահովագրության համակարգում փոփոխություններ անելով՝ փորձում են որոշակի տարիքային ու թիրախային խմբերի իրենց կողմը քաշել։
Մինչդեռ ընդդիմությունն ահազանգում է, որ իրենց համակիրներին անընդհատ բերման են ենթարկում (նկատի ունի իրավապահ մարմինների կողմից իրականացվող հարցաքննություններն ու ձերբակալությունները): Սակայն պայքարն, այնուամենայնիվ, մրցակցային է, քանի որ այս անգամ իշխանությունը վարկանիշային առումով բավականին թույլ է: Այս իշխանությունն այնքան ուժեղ չէ վարչական ռեսուրսի արդյունավետ օգտագործման և մարդկային ռեսուրսների առումով, որքան նախորդ իշխանություններն էին: «Քաղաքացիական պայմանագրում» կա միայն Նիկոլ Փաշինյանը, որը ռեալ ձայն կարող է բերել, իսկ մնացածներն իրենց խոսքով ու գործողություններով ավելի շատ պրոբլեմ են ստեղծում թիմի համար: Եվ բացի այդ, ինչպես քիչ առաջ խոսեցինք, մենք երբեք այսքան ռեսուրսային ընդդիմություն չենք ունեցել: Այսօր ընդդիմությունն ունի ռեսուրսներ բոլոր ասպեկտներով՝ թե՛ ֆինանսական, թե՛ քաղաքական, թե՛ արտաքին կապերի, թե՛ տնտեսական, մեդիաների ու կառույցների առումով: Հենց այդ մրցակցայնությունն է, որ հավասարակշռությունից հանում է Նիկոլ Փաշինյանին, և գործընթացը վերահսկողությունից դուրս է գալիս նույնիսկ նրա սեփական ստանդարտների համեմատությամբ։
